تکثیر گیلاس و آلبالو از طریق تقسیم           

خوابانیدن شیاری گیلاس و آلبالو

اصول خوابانیدن شیاری و فنون مربوط به خوابانیدن کپه ای مشابه یکدیگرند. اولا هرس شدید زمستانه که از اجزای اصلی این روش است، باعث تحریک رشد شاخساره های پر رشد نونهالی می شود که پس از برداشت افکنده ها، از ته شاخساره های برش خورده به وجود می آیند. این شاخساره ها معمولااز شاخساره های بالغ تری که روی درختان تشکیل می شوند، راحت تر ریشه می دهند. ثانیا پوشش جزئی از خاک، خاک اره یا مواد دیگری از این قبیل ( خاکدهی)، محیط خاکی مناسبی را برای ریشه زایی و نمو ریشه های روی شاخساره ها ایجاد می کند. حذف روشنایی ( اتیوله کردن ) ، شرط لازم برای ریشه دهی است که اگر بارطوبت و تهویه ی کافی همراه شود، باعث ریشه زایی مناسب شاخساره ها می شود. در این رابطه مشخص شده است که اتیوله کردن باعث افزایش نشاسته در شاخساره های مورد استفاده می شود، اما تولید آوند آبکش و اسکلرانشیم را کاهش می دهد. این اثرات و سایر مواردی از این قبیل که تا کنون نحوه ی عمل آنها مشخص نشده است، باعث می شوند تا محیط برای ریشه دار شدن شاخساره های اتیوله شده، مناسب شود.

معمولا پایه های بذری مازارد در خوابانیدن شیاری، بهتر از خوابانیدن کپه ای ریشه می دهند. علت این مساله احتمالا بخاطر این است که در خوابانیدن شیاری قبل از ظهور ریشه ها، عمل اتیوله کردن صورت کی گشرد، اما در خوابانیدن کپه ای فقط عمل پوست گیری انجام می شود و بنابراین کمی قبل از ظهور ریشه ها، شاخساره ها با خاک پوشانده می شوند. پوشش یکسان شاخساره ها در خوابانیدن شیاری که معمولا به صورت غیر مکانیزه انجام می شود، احتمال ریشه زایی را افزایش می دهد.

بستر های خوابانیدن شیاری پایه های گیلاس از قبیل پایه ی F.12/1، با کاشت پایه ها در فواصل 45 تا 75 سانتی متری روی ردیف ها و 1.5 مری بین ردیف های احداث می شوند. در این مورد، پایه ها با زاویه ی 45 درجه نسبت به حالت عمود و جهت گیری به سمت پایین ردیف در بستر جاسازی می شوند. سپس در فصول پس از کاشت باید خاک بین بستر ها در خوابانیدن شیاری وضعیت مناسبی داشته باشد و از رشد هر گونه علف هرز در آن جلوگیری شود. در زمستان بعد، شاخساره های تولید شده  در طول تابستان یا شاخساره های مادری، درامتداد ردیف ها و در زیر خاک به حالت افقی قرار داه می شوند. این بستر ها پس از سرمای زمستان، نیاز به تنظیم دارند، زیرا ممکن است میخ های نگهدارنده از جایشان بیرون آمده باند. علاه بر این باید تمام شاخه های جانبی ضعیفی که بر روی پایه به وجود آمده اند، از یک سانتی متری حذف شوند و نوک ساقه ی اصلی و شاخه های جانبی قوی تاحدود کمی زده شود.

افکنده داخل شیار باریکی که 5 سانتی متر عمق دارد و در طول بستر کشت امتداد یافته است، قرار داده می شود. این شیار باید به حد کافی عریض باشد( معمولا حدود 20 سانتی متر) تا افکنده با آن تطبیق داشته باشد. وقتی که شاخساره ها در خاک مستقر شدند، لازم است از افقی بودن افکنده ها و اینکه نوکشان کمی بالاتر از سطح خاک قرار داشته باشد، اطمینان حاصل شود. این کار را می توان به راحتی از طریق کنار زدن مقداری خاک از اطراف قسمت پایینی افکنده ها انجام داد، اما باید دقت داشت که خاک فقط از بالای بخش ریشه دار ش ه برداشته شود. میخ هایی که در این روش مورد استفاده قرار می گیرند، معمولا از قطعات چوبی تیز ساخته می شوند و هرکدام 30 سانتی متر طول دارند و باید دقت داشت این میخ ها از چوبی ساخته شوند که پس از فرورفتن در زمین، ریشه ندهد. در بریتانیا ترجیح داده می شود که از چوب شاه بلوط (Castanea sativa) برای این منظور استفاده شود. برای اجرای خوابانیدن شیاری، عمولا شاخه های باریکتر جانبی با کمک سیم های 50 سانتی متری با نمره ی 10 که به صورت U شکل در آمده اند، محکم به زمین نگهداشته می شوند.

سپس کل افکنده تا سه سانتی متر ، با لایه ای از خاک ریز دانه یا موادی شبیه آن پوشانده می شود. این عمل باید قبل از تورم جوانه انجام شود. اگر نوک شاخساره های جوان تابیده شده، در اوائل بهار از خاک بیرون بیایند، لازم است که قبل از توسعه ی برگ  ها و خروج نوک شاخساره ها از حالت تابیدگی، آنها را دوباره با یک لایه ی سه سانتی متری از خاک پوشاند. اما به بخش هایی از بستر افکنده ها که هنوز شاخساره ها از آن در نیامده اند، نباید خاک اضافه شود. در رابطه با موفق بودن اتیوله کردن پایین شاخساره ها نیز باید مانند خاکدهی، این عمل در هفته های اول فصل رشد چند بار تکرار شود. عدم موفقیت در این مرحله همواره باعث ضعف ریشه دهی افکنده ها می شود.

پس از اینکه خاک دهی شروع شد و شاخه های جوان 10 سانتی متر از سطح خاک بالا آمدند، مدیریت بستری که گیاه در آن به صورت شیاری خوابانیده شده است، مانند اداره ی بستر خوابانیدن کپه ای خواهد شد. لذا خاک بین ردیف ها در خزانه با بستر های مصنوعی به اطراف شاخساره ها داده می شود تا نصف شاخساره های بیرون آمده پوشانده شود. اما باید مراقب بود که هیچ شاخساره ی جوانی کاملا پوشانده نشود. خاکدهی بیشتر غالبا وقتی انجام می شود که شاخساره 20 تا 25 سانتی متر ارتفاع داشته باشد. آخرین خاکدهی نیز معمولا در اواسط تابستان انجام می شود. خاک و یا سایر موادی که برای خاکدهی استفاده می شوند، باید مرطوب، ریز، ترد و شکننده و عاری از هر کونه ماده ی سمی مضر برای گیلاس ( مانند بعضی علف کش های خاص) باشند. در این مورد هرچند تجهیزات خاک ورزی خاصی برای مرزبندی و خاکدهی وجود دارند، اما این کارها را با دست نیز می توان انجام داد.

طی عمل خاکدهی که در زمستان بعدی انجام می شود، مرز های خاکی ایجاد شده با شن کش صاف می شوند و خاک ها به بالای افکنده ها ریخته می شوند. سپس افکنده های ریشه دار شده، با یک قیچی تیز ( قیچی هرس) جدا می شوند و شاخساره هایی که هنوز ریشه دار نشده اند، همانطور دست نخورده باقی می مانند.این شاخساره ها به عنوان افکنده های ریشه دار فصل بعدی نگهداری می شوند. در این مورد باقی گذاشتن یک شاخاره ی دست نخورده در هر 30 سانتی متر طول بستر لازم به نظر می رسد. در صورتی که بستر خوابانیدن قدیمی باشد، لازم است شاخساره های قدیمی نابارور را که در زمین محکم شده اند، بریده و به بیرون بستر منتقل نمود تا بدین ترتیب، فضای لازم برای شاخساره های بارور جوان فراهم شود.

آلودگی بستر خوابانیدن شیاری به عامل بیماری زای گال طوقه، می تواند مشکلی جدی محسوب شود. در این قبیل بستر ها، تولید افکنده های پایه ی F.12/1 ممکن است به حدود نصف کاهش یابد. اکثر گال ها در نقاطی که شاخساره ها کاملا خم شده اند یا اطراف قسمتهای برش خورده ی فصل قبل ایجاد می شوند. در این مورد با وجود اینکه تعداد شاخساره های تولید شده در بستر به علت آلودگی تا حدود زیادی کاهش می یابند، اما جالب است که ارتفاع شاخساره ها کاهش نمی یابد. بعضی ارقام از قبیل کلت، مخصوصا به بیماری گال طوقه، حساسند و لذا در مناطقی که آلوده به این بیماری هستند، باید برای تکثیر این ارقام، از فنون تکثیر قلمه های هوایی ( قلمه گیری از بخش های هوایی درخت) استفاده شود. تا کنون تیمار های شیمیایی که علیه بیماری گال طوقه صورت گرفته اند، موثز نبوده اند و لذا قابل توصیه نیز نمی باشند.

قارچ Thielaviopsis basicola که ظاهرا عامل بیماری زا در بازکاشت گیلاس در بریتانیا است، احتمال دارد که رشد و تولید را در بستر های خوابانیدن شیاری ارقام مازارد کاهش دهد. استفاده ی فصلی منظم از یک خاک برای خاکدهی ممکن است زمینه را برا یگسترش اثرات باز کاشت که به این قارچ نسبت داده می شود، مساعد کند و باعث شود تعداد زیادی شاخاره ی کوتاه بی ریشه تولید شود. در این مورد مرطوب کردن بستر با یک قارچ کش مصنوعی از قبیل بنومیل در ماه های مه و ژولای می تواند تا حدودی این مشکل را برطرف کند.

خوابانیدن کپه ای گیلاس و آلبالو

روشی است که به طور گسترده در تکثیر پایه های سیب استفاده می شود، اما گاهی در تکثیرپایه های گیلاس نیز از آن استفاده می کنند. با مقایسه ی بیشتر این دو روش معلوم می شود که گیلاس در خوابانیدن شیاری، بهتر از خوابانیدن کپه ای ریشه می دهد. این دو فن از نظر بسیاری از اصول و روش ها شبیه همدیگرند و هدف هر دو نیز در واقع، اتیوله کردن ( ممانعت از رسیدن نور) پایین شاخساره در ابتدای فصل و ایجاد یک محیط خاکی مناسب در اطراف شاخساره است تا بدین وسیله ریشه زایی تحریک شود.

در این روش پایه ها معمولا به فاصله ی 30 انتی متری از همدیگر بر روی ردیف ها قرار می گیند و فاصله ی بین ردیف ها نیر بای به حد کافی عریض گذاشته شود تا عبود تراکتور از بین ردیف ها امکان پذیر شود. پس از کاشت پایه ها، بلافاصله از ارتفاع 45 سانتی متری قطع می شوند. در سال اول به شاخساره ها اجازه ی رشد داده می شود. بدین ترتیب یک تناسب مطلوب بین شاخساره ها و ریشه ها بوجود می آید. پس از یک فصل رشد، شاخساره ها از سه سانتی متری سطح زمین برش می خورند. در بهار بعدی اگر شاخساره های جدید رشد کردند، خاکدهی باید دو تا سه بار انجام شود و در هر مرتبه نیز باید تا نصف ارتفاع شاخساره ها با خاک پوشانده شود. این عملیات که در حال حاضر بصورت مکانیزه اجرا می شود، وقتی انجام می شوند که ارتفاع شاخساره ها 7.5، 25 و 45 سانتی متر باشد. مهم ترین نتیجه وقتی حاصل می شود که پس از خاکدهی مکانیزه، خاک یا موادی مثل آن با دست، بین شاخساره ی کپه شده هدایت شوند. در اینجا نیز مانند خوابانیدن شیاری، بخشی از موفقیت در خوابانیدن کپه ای بستگی به وضعیت کیفی خاک از نظر زراعی دارد تا بدین وسیله عمل خاکدهی آسان شود.

پس از پاییز تپه های خاک یا مرز های ایجاد شده به وسیله ی خاکورزی یا شن کش صاف می شوند تا از روی انشعابات کپه کنار روند و پس از آن، تا جایی که ممکن باشد، انشعابات ریشه دار یا بدون ریشه با یک قیچی تیز ( قیچی هرس) از انتهایشان برش می خورند. سپس بستر خوابانیدن کپه ای به حال خود رها می شود تا در بهار بعدی شاخساره های جدید از آن بیرون بیایند و از این لحظه تمام عملیات دوباره تکرار می شود. به طور کلی یک بستر خوابانیدن کپه ای در صورت مدیریت خوب می تواند 10 الی 15 سال تولید داشته باشد.

مارکوتینگ عکس شماره 149

در بعضی شرایط آب و هوایی یا در بعضی از خاک ها ممکن است که افکنده های پایه های گیلاس به سختی ریشه دار شوند. در این مورد طی فالیت هایی که در هند صورت گرفت معلوم شد که اگر در چنین مواقعی از تیمار های مکمل ریشه دهی استفاده شود، ممکن است که میزان موفقیت خوابانیدن شیاری افزایش یابد. لذا حلقه برداری شاخساره های افکنده ی نمایان شده در ماه مه و تیمار همزمان ساقه ی حلقه برداری شده با این قسمت مشخص نیست بوتیریک اسید (IBA) با غلظت 2500 تا 10000 میلی گرم در لیتر قبل از خاک دهی، ریشه دهی را به میزان قابل توجهی افزایش داد.

در فعالیت مشابهی که در همین زمینه در آلمان صوورت گرفت، نتیجه ای مشابه از مارکوتینگ به دست آمد. در این فعالیت که در بستر های خوابانیدن کپه ای صورت گرفت، 250 همگروه از پایه های دو رگه ی مختلف قبل از خاک دهی، با پیچیده شدن سیم های باریک و قوی به دور قسمت پایینی شاخساره های جوانشان به خوبی ریشه دار شدند. فشار کمی که به پایین ساقه وارد شد، به حد کافی ریشه دهی را بهبود بخشید.

تکثیر از طریق قلمه گیلاس و آلبالو

 در تمام فنون قلمه، یک بخش قابل تکثیر از یک گیاه مادری جدا شده و ریشه دار می شود. بخش قابل تکثیر که ممکن است یک شاخساره ی جوان پر رشد یا فقط قسمت انتهایی آن باشد، معمولا بصورت قلمه ی چوب نرم تابستانه یا ریز افزونه تهیه می شود. علاوه بر این، قلمه ممکن است از شاخساره هایی که رشدشان متوقف شده است و کمی چوبی شده اند( قلمه ی نیمه خشبی) و یا حتی از شاخساره های بلند تری که برگ هایشان ریخته است ( قلمه ی خشبی) نیز تهیه شود. بعضی از همگروه های گیلاس نیز ممکن است از طریق قسمت هایی از شاخساره که فقط دارای دو میان گره، تعدادی برگ و یک جوانه ی جانبی اند ( قسمت داخل پرانتز خوانا نیست عکس شماره 149)   تکثیر شوند بالاخره تعداد کمی از پایه های همگروه گیلاس نیز از طریق قطعات کوچک ریشه ( قلمه ی ریشه) تکثیر می شوند.

تمامی قلمه ها با قرار گرفتن در محیطی مناسب، وادار به ریشه دهی می شوند. تولید ریشه با هورمون های ریشه زایی تحریک می شود. اصولی که در زیر ازدیادی به کار می روند با اصول مورد استفاده در فنون قلمه های چوب نرم شباهت زیادی دارند و تفاوت آنها فقط در اندازه ی بخش های تکثیر شونده است که در محیط تکثیر، برای ریشه دار شدن مورد استفاده قرار می گیرند.

فنون قلمه در مقایسه با فنون تقسیم چند مزیت دارند؛ یکی از مزایای اصلی این فنون، سهولت مدیریت بهتر خزانه برای شخص تکثیر کننده است. لذا صرفنظر از اینکه برداشت قلمه ها صورت گرفته باشدیا خیر، اداره ی پشته هایی که پایه ها رویشان قرار می گیرند ساده و نسبتا کم هزینه است. در مقابل، مدیریت بستر های خوابانیدن کپه ای و شیاری بسیار هزینه بر است و در فصولی که تقاضا برای تولید پایه کم است، از کارهایی که باید در این بستر ها انجام شود نمی توان چشم پوشی کرد. مزیت دوم تکثیر از راه قلمه  این است که می تواند از انتقال بیماری های خاکزاد از قبیل گال طوقه که از محل پایه، قابل انتقال به خزانه های خوابانیدن هستند جلوگیری بعمل آورد.

اما در روش های قلمه یک عیب اساسی وجود دارد. زیرا پس از اینکه افکنده ی ریشه دار مستقیما در خزانه ی خوابانیدن کاشته شد، ممکن است که در تابستان بعدی کوپیوند رویشان زده شود، نیازمند یک، گاهی دو و گاه چند  فصل رشد هستند تا آمادگی این کار ا پیدا کنند. لذا فنون قلمه باعث محدود شدن توانایی خزانه دار در واکنش سریع به تغییر تقاضای بازار برای یک پایه ی خاص می شود.

قلمه ی تابستانه ( چوب نرم) گیلاس و آلبالو

مسایل مربوط به استقرار گیاه، غالبا مهم تریم مسایلی هستند که پایه های گیلاس حاصل از قلمه های چوب نرم باآن مواجهند. قلمه ی تابستانه در بسیاری از گونه ها و همگروه های دو رگه به کندی ریشه دار می شوند و لذا در فصل ریشه دهی بسیار کم رشد می کنند. گیاهان حاصله از این طریق، اکثرا در زمستان اول بعد از ریشه دهی به آب اضافی حساسند و بسیاری از آنها نیز پس از این مرحله از بین می روند. تحقیق در این زمینه نشان داده است که موقع تکثیر همگروه های ریکال سیترانت (Recalcitrant) پرونوس، بهتر است که قلمه ها در جعبه های عمیق ریشه دار شوند و یا مستقیم در گلدان قرار بگیرند و پس از آن، به دقت به محیطی که غبار پاشی یا مه پاشی می شود، انتقال داده شوند. اما باید دقت شود که گیاه نباید تا بهار بعدی نشاء شود. در این مدت تغذیه ی برگی می تواند تا ریشه دار شدن قلمه ها باعث تسریع در رشد آنها شود.

قلمه های ارقام پرونوس، در مقایسه با اکثر قلمه های گونه های میوه های مناطق معتدله، سرعت تعرق بیشتری دارند و غالبا در سطح برش خورده ی آنها مواد لزجی بوجود می آیند که باعث بسته شدن آوند های چوبی می شوند و تنش آبی شان را کاهش می دهند. به همین دلیل برای جلوگیری از خشکی باید در زمان ریشه دهی، اطراف قلمه ها رطوبت زیادی وجود داشته باشد. ظاهرا توسعه ی بیشتر سیستم های غبار پاشی در مقایسه با سیستم های متداول مه پاش، به علت موفقیت بیشتر آنها در ریشه دار کردن همگروه های ریکال سیترانت پایه های گیلاس است.

مشکل ریشه دار شدن همگروه هایی که معمولا از طریق فنون قلمه ی چوب نرم به سختی تکثیر می شوند، ممکن است به کمک قلمه هایی که از پایه های متراکم تولید شده با هرس سنگین، گرفته می شوند بر طرف شود. در این رابطه ریشه دهی بهتر زمانی صورت می گیرد که ته پوست کنده شده ی قلمه ها با نوار های باریک پلاستیکی ( پلی اتیلن) پوشانیده شوند. این فنون برای تکثیر ارقام مالوس (سیب) و چند گونه ی چوبی زینتی مناسب می باشند. نوار های باریک سیاه باید در فصل بهار باز شوند تا رشد نوک شاخساره های جوان شروع شود. قسمت پوشیده شده با نوار به عنوان پایه ی قلمه محسوب می شود. راهکار دیگری که در مورد قلمه های مالوس موفقیت آمیز بوده است، استقرار موقتی تونل های پلاستیکی برروی پشته های قلمه ها در بهار بوده است که برای اتیوله کردن به کار می رود و به این ترتیب باعث رشد شاخساره هایی می شود که بعدا به عنوان قلمه استفاده می شوند. تحقیق نشان داده است که عدم وجود نور برای ریشه زایی قلمه ها مطلوب است، اما روشنایی حدود 1% برای این کار بهترین نتیجه را در بر خواهد داشت. وقتی قلمه ها به اندازه ی مطلوب رسیدند، چنین سازه هایی برداشته می شوند و قلمه ها به سرعت تهیه می شوند، زیرا معمولا آثار خوبی که در ریشه دهی قلمه ها ظاهر می شوند، وقتی بافت قلمه مجددا در معرض نور قرار می گیرد، به سرعت از بین می روند. علاوه بر این با وجود اینکه فواید اتیوله در تکثیر پایه های سیب و بعضی گونه های درختچه ای زینتی به اثبات رسیده اند، اما تا کنون فعالیتهای کمی در این مورد برای میوه های هسته دار صورت گرفته است.

قلمه های چوب نرم بسیاری از ارقام پرونوس، برای تیمار با اکسین مناسب می باشند. در این مورد با وجود اینکه گاهی از نفتالین استیک اسید (NAA) استفاده می شود، اما معمولا برای این منظور ایندول بوتیریک اسید (IBA) پیشنهاد می شود.در جاهایی که از تیمار های هورمونی استفاده نمی شود، لازم است که چند جوانه در انتهای قلمه باقی گذاشته شود. اگر از محلول IBA استفاده نشود، حذف جوانه های انتهایی قلمه های پرنوس مهالب باعث کاهش شدید ریشه زایی می شود.

قلمه های چوب نرم ریشه دار برای تداوم رشد، نشا کاری می شوند و گیاهان حاصله از این طریق غالبا به صورت رزت در می آیند که برگ هایشان نزدیک به هم قرار داشته و از هم باز نمی شوند ( فاصله ی میان گره افزایش نمی یابد.) . باز شدن شاخساره های گیاهان رزت را می توان با پاشش اسید جیبرلیک (GA3) به غلظت 200 میلی گرم در لیتر تحریک کرد. اگر تنش های حاصله از نشا کاری، باعث ریزش برگ ها و خواب گیاه شود ممکن است قبل از اینکه گیاه بتواند به حالت رشد قبلی خود برگردد، یک تیمار سرمایی لازم باشد ( حدود 1500 ساعت دمای بین صفر تا c°7 ).

یکی از مشکلات تکثیر بسیار از پایه های ضعیف تر گیلاس از طریق قلمه ی چوب نرم، لزوم نگهداری این پایه ها به مدت دو سال در خزانه است تا اندازه ی کافی را برای کوپیوند کسب کنند. بعضی از محققین می کوشند تاروشی را در تولید یک درخت بوجود بیاورند که در آن بعضی از مراحل تکثیر به جای اینکه به طور عادی و پشت سر هم انجام شوند، به موازات همدیگر انجام شوند، زیرا به این ترتیب از مدت زمان لازم برای تولید درخت کاسته می شود. در همین راستا اکثر این قلمه های کوتاه که به صورت ریشه دار یا بدون ریشه هستند، با پیوندک پیوند می شوند و پس از آن، آنها را برای ریشه دهی یا رشد پیوندک با پایه، در زیر شیشه ( شاسی شیشه ای) قرار می دهند. با استفاده از این روش زمان لازم برای تولید درخت به 18 ماه کاهش می یابد. اما کیفیت درخت پایین بوده و یکنواختی آن کاهش می یابد.

اکثر گونه ها و ارقام دو رگه ای که به عنوان پایه برای گیلاس استفاده می شوند، می توانند از طریق قلمه ی چوب نرم یا تابستانه تکثیر شوند. فقط تعداد کمی از پایه های آزمایش شده از قبیل همگروه های پرونوس موگوس، پرونوس فراتیکوزا و فرم های پاکوتاه پرونوس آویوم که به صورت ژنتیکی پا کوتاهند، برای ریشه دهی و استقرار از این طریق مشکل دارند.

پایه های همگروه مازارد ( پرونوس آویوم) از طریق قلمه ی چوب نرم تکثیر می شوند، اما برای موفقیت این روش، نیاز به مراقبت و مهارت زیاد است. در پایه های همگروه مازارد، با گرفتن قلمه هایی به بلندی 10 سانتی متر از شاخه های فصل جاری و تیمار آنها با محلول هورمونی و قرار دادن در زیر مه افشان، تکثیر از طریق قلمه ی چوب نرم با موفقیت صورت می گیرد. در یک سری از آزمایش ها، قلمه هایی که در ماه های ژوئن و نوامبر زیر مه افشان قرار گرفته بودند، بهتر از بقیه ریشه دار شدند و در همین آزمایش ها معلوم شد که استفاده از گرانول برای این منظور بهتر از پیت و شن می باشد. طی تحقیقی که در لهستان صورت گرفت معلوم شد که امکان تکثیر پایه های مازراد از طریق قلمه ی چوب نرم در زیر مه افشان وجود دارد. در این مورد قلمه هایی که سریعا با هورمون IBA با غلظت 2500 میلی گرم در لیتر تیمار شوند و در مکانی با پاگرمای c°21 قرار گیرند، 69 % بهتر ریشه می دهند و 80% آنها در زمین مستقر می شوند. توصیه هایی که درباره فصل مناسب قلمه گیری باید به جی یک زمان خاص، وضعیت فیزیولوژیکی قلمه در نظر گرفته شود. قلمه های چوب نرم پایه ی F.12/1 در زمان ریشه دهی فوق العاده حساسند، مخصوصا اگر این قلمه ها زمانی گرفته شده باشند که بسیار نرم باشند. بنابراین تیمار قلمه ها با یک قارچ کش قبل از ورود به بستر می تواند به حل این مشکل کمک کند.

بسیاری از پایه های همگروه آلبالو ( پرونوس کراسوس ) نیز ممکن است از طریق قلمه ی چوب نرم ریشه دار شوند. به عنوان مثال، همگروه استوکتون مورلو از طریق قلمه های گرفته شده از انتهای شاخساره هایی با رشد فعال که تحت شرایط مه افشان قرار گرفته بودند، به راحتی تکثیر شد. در این مورد، برای کسب حداکثر ریشه دهی لازم است که قلمه ها در محلول IBA فرو برده شوند، اما از نظر زمانی نیز بهترین ریشه دهی طی ماه های آوریل و ژوئن صورت می گیرد. رقم ولادیمیرز کایا که پایه ی ارقام آلبالو در روسیه است، اگر در همان ابتدا در محلول 50% اتیل الکل IBA ( 2 تا 5 میلی گرم در لیتر)،  به مدت 5 ثانیه فرو برده شود و سپس در زیر سیستم مه افشان قرار گیرد، ممکن است از طریق قلمه ی چوب نرم تکثیر شود، طی تحقیقی نیز که در روسیه انجام شد، معلوم گردید که تیمار قلمه ها با ایندول استیک اسید (IAA) یا IBA باعث افزایش ریشه در هر قلمه می شود، اما درصد ریشه دهی را تغییر نمی دهد. هنگامی که سیستم آبیاری مه پاش نیز با پوشش پلاستیکی احاطه می شد، ریشه دهی بهتر از سایر مواقع صورت می گرفت.

همگروه های آلبالوی استپی ( پرونوس فراتیکوزا) و دورگه های حاصل از تلاقی آن با پرونوس آویوم، غالبا بیشترین مشکل را در ریشه دار شدن قلمه های چوب نرم دارند. در این قلمه ها ، بافت پینه ای به میزان زیادی در قلمه ها تولید می شود ، اما بسیار سخت و  دیر به ریشه تبدیل می گردد. با این حال، با موفقیت هایی که در اتریش بدست آمد معلوم شد که سه تا از این همگروه ها توسط محلول 0.8 درصد IBA و قرار گرفتن در بستر پرلایت و زیر تونل پلاستیکی ( پلی اتیلنی) به میزان 82 % ریشه دار می شوند. وضعیت فیزیولوژیکی مناسب برای ریشه دهی خوب این گونه، امری حیاتی است و لذا عقیده بر این است که وقتی 12 تا 25 % قطر شاخساره های جوان از آوند چوبی تشکیل شده باشد، قلمه گرفته شود. ولی در صورتی که مقدار آوند ها از این مقدار کمتر باشد، باعث پوسیدگی قلمه می شود و چنانچه بیشتر از این مقدار باشد، ریشه دهی بسیار ضعیف می شود.

در تحقیقی دیگر معلوم شد که پایه های همگروه رقم SL.64 مهالب ( پرونوس مهالب)  که به بهترین وجه ریشه دار شده بودند، قلمه های چوب نرم گرفته شده در ماه مه بودند که در زیر مه افشان و بدون هیچ گونه تونل پلاستیکی یا شیشه ای قرار گرفته بودند. در این تحقیق پودر IBA ( 2-0.2 درصد) نیز باعث بهبود ریشه دهی به میزان زیاد شد. طی تحقیق دیگری که روی همگروه های مشابه این رقم صورت گرفت، معلوم شد که 90% قلمه های SL.64،در فاصله ی زمانی بین ماه های ژوئن تا اوائل سپتامبر ریشه دار می شوند. در این تحقیق قلمه ها را که طولشان 15 سانتی متر بود، قبل از ورود به بستر پرلایت و مجهز به مه افشان، با محلول هورمون تیمار می شدند. لذا پس از 3 تا 4 هفته ریشه می دادند. اما عکس العمل های ریشه های همگروه های مهالب در واکنش با IBA با همدیگر بسیار متفاوتند و معمولا قلمه هایی که دارای غلظت زیادی از قند های کاهش دهنده و غلطت کمتری از قند های ساکارز هستند، بهترین ریشه دهی را دارند.

از ایالت اورگون گزارش شده است که بهترین ریشه دهی قلمه های چوب نرم پایه های دو رگه ی M×M ( مهالب ×  مازارد) زمانی صورت می گیرد که قلمه ها بین ماه های ژولای تا اواسط آگوست گرفته شوند. این قلمه ها به طول 30 تا 35 سانتی متر، در صبح زود و زمانی که حداقل تنش خشکی وجود دارد، از گیاه مادری انتخاب و جمع آوری می شوند. قلمه ها قبل از این که داخل گلدان حاوی پرلایت و زیر مه افشان و روی سیستم پا گرما قرار داده شوند، به مدت حدودا 15 دقیقه در یک حشره کش و یک قارچ کش از قبیل بنومیل خیسانده و در یک محلول ریشه را فرو برده می شوند. اگر قلمه ها به طور مرتب و متعادل، با مواد ساخته شده در برگ هایشان تغذیه شوند، حدودا یک ماه پس از قلمه زنی ریشه می دهند. در این مورد مه افشانی تا دو هفته پس از ریشه دهی ادامه می یابد، اما پاگرما، تا ماه اکتبر که گلدان به بیرون و زیر سایبان منتقل می شوند، ادامه خواهد داشت.

بسیاری از ارقام دورگه ی بین گونه ای پرونوس که برای پایه ی گیلاس در ژین آلمان تولید و آزمایش شدند، از طریق قلمه های چوب نرمشان که در فضای آزاد و زیر مه افشان قرار داشتند به خوبی تکثیر شدند. آزمایشاتی که در همین زمینه در چند بستر ریشه دهی صورت گرفت نیز بیانگر برتری کمپوست های گلدانی بودند که تا حدودی ضد عفونی شده و زیر لایه ی کم عمقی از مخلوط یک به دوی پیت و شن قرار داده شده بودند. این بستر ها با آبفشان آبیاری و داخل یک تونل پلاستیکی ( پلی اتیلنی) قرار می گیرند تا در صورت لزوم روی قلمه ها سایه اندازی شود.

 قلمه های نیمه خشبی گیلاس و آلبالو

تعدادی از پایه های گیلاس ممکن است از طریق قلمه های نیمه خشبی ( چوب سبز) تکثیر شوند که از شاخساره های فصل جاری پس از اتمام رشد فعال گیاه و قبل از ریزش برگ ها گرفته شده اند. در همین رابطه بر اساس تحقیقی که در جنوب فرانسه صورت گرفت، عقیده بر این است که قلمه ها را قبل از مه پاشی ابتدا باید در محلول IBA به غلظت 1000 میلی گرم در لیتر غوطه ور ساخت. این قلمه ها معمولا به فضای باز برده می شوند، اما با یک سازه ی شفاف نیز پوشانده می شوند. در این مورد معمولا سه هفته که از ریشه دهی گذشت، مه افشانی متوقف می شود و سازه از روی قلمه ها برداشته می شود. در این روش چند همگروه مهالب که شامل پایه SL.64 نیز می شدند، مانند یکی از همگروه های آلبالو (70%) به خوبی ریشه دار شدند (95%). اما رقم کلت با استفاده از این روش، بسیار ضعیف ریشه می دهد(10%). بر اساس تحقیقی که در ایتالیا صورت گرفت، توصیه می شود برای بهبود ریشه دهی قلمه های نیمه خشبی مهالب، عناصر بور، منگنز و آهن بر روی برگ ها محلول پاشی شوند. این محلول پاشی باعث کاهش ریزش برگ ها می شود و در واقع اثر تشدید کنندگی در فرو بردن قلمه ها در هورمون IBA (1000 میلی گرم در لیتر) دارد، در صورت عدم استفاده از هورمون، محلول پاشی اثرات بسیار ناچیزی خواهد داشت. در مقابل، محلول پاشی با ازت، فسفر و پتاسیم، ریشه دهی را کاهش می دهد.

قلمه های زمستانه ( خشبی) گیلاس و آلبالو

قلمه های خشبی اکثر ارقام مازارد و مهالب، به سختی ریشه دار می شوند و لذا در تکثیر این رقم، به ندرت از این روش استفاده می شود. اما قلمه ی خشبی راه حل بسیار موثری در ریشه دهی پایه ی دورگه ی کلت بوده است و بنابراین بسیاری از تولیدات این پایه نیز در شمال اروپا با استفاده از این روش تکثیر میشوند. رقم کلت با استفاده از این روش به راحتی ریشه دار و به سرعت مستقر می شود و غالبا پس از گذشت 8 الی 10 ماه از جمع آوری قلمه ها از روی پشته ها، برای انجام کوپیوند مناسب می شود. گاهی نیز اتفاق می افتد که پایه های آلبالو از این طریق تکثیر می شوند. اما آلبالوی مونت مورنسی واکنش ضعیفی به این تیمار نشان داده است. همچنین مشخص شده است که تلاش برای تکثیر همگروه های پرونوس فراتیکوزا از طریق قلمه های نیمه خشبی بی فایده بوده است.

بهترین قلمه های خشبی برای تکثیر قلمه هایی هستند که از پایه های کشت شده بافواصل 30 تا 100 سانتی متری روی ردیف ها و دو تا سه متری بین ردیف ها، از روی پشته ها تهیه شد باشند. برای تولید بهترین قلمه ها انجام هرس شدید در زمستان امری مهم و حیاتی به شمار می رود. لذا برای این منطور هرکدام از شاخساره های فصل جاری باید در طول زمستان به همراه دو یا سه جوانه از انتها بریده شوند.

معمولا بهترین ریشه دهی وقتی صورت می گیرد که در انتهای قلمه های خشبی، چند گره از فصل جاری وجود داشته باشد. همچنین شاخسار هایی که از ساقه های اصلی تنه های شدید هرس شده می رویند و حتی شاخساره های آبدار اصلی تنه درخت در مقایسه با شاخساره هایی که در اطراف درخت قرار گرفته اند ( شاخساره هایی که فاصله ی بیشتری از محور اصلی درخت دارند)، بهتر ریشه دار می شوند. این مساله را گاهی می توان ناشی از طبیعت نا بجای تعدادی از جوانه ها دانست که پس از یک هرس شدید ظاهر می شوند. یعنی شاخساره هایی که از جوانه های خواب، پاجوش های ریشه و ریشه های متورم نمو می کنند به خوبی ریشه دار می شوند.

با وجود این که برای حفظ و مراقبت از تولید و رشد ریشه ها و همچنین شکوفایی بعدی جوانه ها و نمو برگ ها، قلمه ها باید اندازه ی مناسب داشته باشند، اما برای قلمه های خشبی هیچ اندازه ی مناسبی مشخص نشده است. قلمه های کوچک ممکن است ذخایر کربوهیدراتی ( قندی) کافی برای تامین این فرآیند نداشته باشند. طی تحقیقی که در بریتانیا صورت گرفت معلوم شد که بهترین نتیجه از قلمه های فصل جاری وقتی بدست می آید که طول آنها 60 سانتی متر باشد. علاوه بر این قلمه ها باید نسبتا راست باشند تا وارد کردن جوانه ی پیوندی در مراحل بعدی اسان باشد. زخمی کردن یا شکاف دادن ته قلمه ها تا عمق دو سانتی متر نیز ممکن است ریشه دهی را افزایش بدهد و احتمالا این مساله مربوط به امکان جذب بیشتر اکسین از کامبیوم و آوند آبکش محلی است که ریشه های نا بجا از آنجا ظاهر می شوند.

علاوه بر اینها بعضی از تیمار های اکسینی مکمل اکسین طبیعی درون بافت قلمه ها هستند. برای این منظور بیشتر IBA استفاده می شود. IAA یک اکسین طبیعی ناپایدار است و لذا برای تیمار قلمه ها مناسب نیست. گاهی نیز NAA که به صورت پودر مخلوط با IBA مورد استفاده قرار می گیرد، آزادانه در داخل قلمه ها حرکت می کند و امکان دارد جلوی رشد جوانه ها را بگیرد.

IBA ک معمولا به صورت محلول در اتانول یا استون استفاده می شود، با اضافه کردن آب به نسبت 50 :50 رقیق می شود و انتهای قلمه ها به سرعت در این تیمار قرار می گیرند. محلولی که حاوی هورمون است، در برخورد با اجزای آوندی انتهای قلمه جذب می شود.پس از آن اکسین در مرحله ی آخر از آوند چوب به طرف آوند آبکش ثانویه و کامبیوم که ریشه انگیزی در آنها صورت می گیرد، حرکت می کند. عقیده بر این است که قدرت جذب محلول توسط اپیدرم سالم ساقه بسیار کم است. مقدار IBA جذب شده توسط قلمه ها ممکن ات بستگی به عمق فروبردن در محلول، مدت زمان فروبردن و میزان خشکی قلمه ها داشته باشد. طی تحقیقی که در بریتانیا صورت گرفت، معلوم شد که 24 ساعت پس از جمع آوری قلمه های گیلاس، باید آنها را به مدت 5 ثانیه و تا عمق حدودا یک سانتی متر در هورمون غوطه ور کرد.

در روشی دیگر، از نمک پتاسیم IBA که ممکن است محلل در آب نیز باشد، به همین صورت استفاده می شود و یا ممکن است فرمولاسیون پودری آن مورد استفاده قرار گیرد. خیساندن اولیه ی قلمه ها با اتانول یا استون، باعث بیشتر چسبیدن پودر IBA به قلمه می شود و به این ترتیب کمک به جذب IBA و ریشه دهی بعدی می شود. اپیدرم فرمولاسیون های پودری را بیشتر از فرمولاسیون های مایع جذب می کند.

نیازمندی قلمه ی گونه های مختلف به تیمار IBA متفاوت است. بعنوان مثال اگر قلمه های رقم کلت که از پیرامون درختان شدید هرس شده، گرفته شده اند، در یک خزانه با رطوبت مناسب کشت شوند ممکن است برای تشکیل سر آغازه های ریشه هیچ نیازی به تیمار با IBA نداشته باشند و برای بقا و استقرار، فقط به پاگرما نیاز داشته باشند. اما برای قلمه هایی از این رقم که سرآغازه های ریشه ندارند، یا قلمه هایی که از سایر پایه های همگروه گرفته می شوند، تیمار با پودر یا محلول مفید است. فرو بردن سریع پنج ثانیه ای در محلول 50:50 استون با محلول 1000 میلی گرم در لیتر برای قلمه های رقم کلت، بسیار مفید است. اما برای سایر همگروه ها ممکن است غلظت بیشتر (2500 میلی گرم در لیتر) نتیجه ی بهتری داشته باشد.

معمولا رسم بر این است که قلمه های خشبی مستقیما روی ردیف های خزانه کاشته شون، اما در مناطق بسیار سرد، ایت قلمه ها به کمک مالچ کاهی یا یک پوشش کاه اندود، در مقابل بدترین شرایط آب و هوایی حفظ می شوند. هرچند بهترین مکان برای ریشه زایی خوب قلمه ها، کمپوستی با دمای 20 تا c°30 همراه با تهویه و زهکش مناسب است. در بهترین شرایط، این کار توسط سازه های مخصوص یا اتاقک گرم انجام می شود. معمولا قلمه های خشبی قبل از انتقال به خارج از خزانه یا بستر های ویژه ای که در خارج از خزانه ساخته مشده اند، باید به مدت دو تا سه هفته در داخل اتاقک گرم نگهداری شوند.

کمپوست هایی که برای تکثیر در جعبه ها یا بستر های گرمازا استفاده می شوند، باید برای تنفس قلمه ها در دماهای نسبتا بالا، تهویه ی کافی را داشته باشند. رایج ترین مشکل چوب سخت، ریشه زایی انتهای آن است که این مشکل با عدم وجود فضاهای کافی از هوا دربستر های ریشه دهی دو چندان می شود. کمپوت هایی که مقدار زیادی خزه ی اسفاگنوم دارند، مخصوصا برای این کار مناسب نیستند و لذا ترجیح داده می شود از پوست کاج های جنگلی که به صورت گرانول هستند استفاده شود. بهترین نتیجه در بریتانیا وقتی بدست آمد که از یک لایه ی 7.5 سانتی متری از پوست  های کاج جنگلی استفاده شده بود. که در زیر آن، یک لایه ی شن دانه ریز به ضخامت 20 سانتی متر و زیر این لایه ی شن، کابل گرمایی قرار داشت. محل تهویه باید خنک باشد، اما زیاد سرد نبوده و رطوبت آن بیشتر از 90% باشد. پوشاندن کامل یا جزئی قلمه ها با پلاستیک ( پلی اتیلن) می تواند به حفظ رطوبت قلمه ها در محیط های خشک کمک کند.

در شرایط مناسب بافت پینه ای به صورت ابتدایی در سطح برش خورده ی ته قلمه به وجود می آید. بعد از آن همانطور که کامبیوم به سمت بیرون رشد می کند، ریشه ها نیز برای بیرون آمدن از بافت کالوس، به اطراف آن فشار وارد می کنند. در جاهایی که برای تسریع ریشه دهی از محفظه ی گرمایی استفاده می شود، ترجیح داده می شود ابتدا بافت چوب پنبه ای سرآغازه های ریشه تشکیل شود و سپس قلمه ها برای نمو ریشه هایشان، به بیرون منتقل می شوند. اگر دمای پاگرما بسیار زیاد یا مدت استفاده از آن طولانی باشد، ممکن است باعث تسریع ریشه دهی و نمو ریشه ها در داخل محفظه های گرمایی شود، اما از طرف دیگر ممکن است که باعث تخلیه ی ذخایر غذایی قلمه ها شود و قدرت استقرارشان را کاهش دهد.

قلمه های خشبی معمولا درست بعد از ریزش برگ ها از پاییز تا اواخر زمستان یا اوایل بهار گرفته می شوند. ظاهرا علت تفاوت در میزان ریشه دهی قلمه های خشبی که در زمان های مختلف فصل رکود گرفته شده اند، تغییر فعالیت ترکیبات فنلی است که تقویت کننده ی اکسین ها در امر ریشه دهی به شمار می روند. علاوه بر این، حساسیت به میزان آب در بستر ریشه دهی در طول فصول پاییز، زمستان و بهار فرق میکند. این مساله می تواند باعث تغییرات فصلی قابل مشاهده در ریشه دهی و استقرار قلمه ها شود. گونه های سخت ریشه زای پرونوس (از قبیل پرونوس ماگوس) اگر در پاییز زودتر تهیه شوند و حتی تعدادی از برگ هایشان نیز با دست ریخته شود، بهتر ریشه می دهند، اما در عوض، قلمه های آسان ریشه زای رقم کلت در هر زمانی از زمستان که گرفته شوند،سرآغازه های ریشه هایشان با موفقیت ظاهر می شوند.

قلمه ی جوانه برگ گیلاس و آلبالو

از قلمه هایی که دارای یک یا دو گره ساقه و میان گره باشند، فقط در بعضی مواقع در تکثیر آلبالو یا گیلاس استفاده می شود، اما این روش هیچ مزیت مشخصی نسبت به سایر روش ها ندارد. با این حال طی یک فعالیت صورت گرفته در نروژ معلوم شد که ممکن است همگروه های گیلاس و آلبالو از این طریق تکثیر شوند. پایه ی دورگه ی CAB و چند پایه ی دورگه ی پرونوس فراتیکوزا × پرونوس آویوم را می توان از این طریق تکثیر کرد.

قلمه ی ریشه گیلاس و آلبالو

خزانه داران استرالیایی پایه های F.12/1 مازارد را غالبا از طریق قلمه ی ریشه تکثیر می کنند. ریشه هایی که از نظر طول و قطر قسمت انتهایی شان مناسب باشند، از درخت ریشه دهنده جدا و کاشته می شوند. به طوری که سطح قسمت بالایی ریشه عمود بر سطح خاک باشد. در صورتی که شاخساره ها پدیدار شدند، برای کمک به ریشه دهی شاخساره ها، باید روی آنها خاک ریخته شود. در جاهایی که چند شاخساره از یک ریشه بوجود می آیند، برا ایجاد شاخساره های قوی باید یکی باقی گذاشته شودو بقیه حذف شوند. در آخر سال ریشه ها را از جایشان خارج می کنند و نهال های ریشه دار شده را از ریشه ی قدیمی جدا می کنند. بعضی از این ریشه ها ممکن است دوباره کاشته شوندو برای تولید شاخساره های بیشتر در فصل بعدی مورد استفاده قرار گیرند. پایه های پرونوس فراتیکوزا نیز که پاجوش های زیادی در باغ تولید می کنند و از طریق قلمه های چوب نرم یا خشبی به سختی تکثیر می شوند، ممکن است که از طریق قلمه ی ریشه به راحتی تکثیر شوند..

بهترین قلمه های ریشه مربوز به گیاهان یکساله یا دوساله است که در اواخر پاییز برداشت شوند و تا زمان جداسازی ریشه از آنها در یک انبار سرد و مرطوب نگهداری شود. ریشه هایی که قطرشان 1 تا 4 سانتی متر است انتخاب و به طول 10 سانتی متر بریده می شوند. برش مایل در ته قلمه ها باعث کمک به جهت یابی قلمه در زمان فرو کردن آنها در محل مورد نظر می شود. قلمه های ریشه ممکن است تا زمانی که شرایط خاکی خزانه برای کاشت در اوائل بهار مناسب شود، در خاک اره یا شن مرطوب نگهداری شوند. بعد از آن قلمه ها بصورت عمودی و به فاصله ی 5 تا 7.5 سانتی متر از همدیگر، در داخل گودال هایی کم عمق کاشته می شوند.

ریز ازدیادی گیلاس و آلبالو

در ریز ازدیادی، جوانه های محوری مریستم های نوک شاخساره ها در شرایط سترون شده ی آزمایشگاهی تحریک به تولید شاخساره های جانبی کوچک می شوند. سپس هر یک از شاخساره های اصلی جدا و ریشه دار شده یا برای تولید شاخساره های بیشتر استفاده می شوند. طی سال های اخیر، ریز ازدیادی زمینه ی تحقیقاتی جدیدی بوده است. و بسیاری از نشریات نیز در زمینه ی موفقیت تکثیر تعداد زیادی از ارقام پیوندی و پایه ی مناطق معتدله از جمله گیلاس در لوله آزمایش مقالات متعددی منتشر کرده اند. اما در اینجا ممکن است چنین تصور شود که به علت جلو بودن این فن از نظر فناوری پیشرفته ی آن باید برتر از سایر فنونی باشد که قبل از آن بوجود آمده اند، اما این مساله به هیچ وجه درست نیست. در واقع در بسیاری از موارد، ریز ازدیادی مشکلاتی را بوجود می آورد که قبلا در اکثر روش های مرسوم ازدیاد تجربه نشده اند. لذا قبل از برنامه ریزی در زمینه ی استفاده از این فن، توجه به مزایا و معایب این روش تکثیر حائز اهمیت است. در این رابطه می توان مزایای ریز ازدیادی را در مقایسه با اکثر فنون دیگر به صورت زیر خلاصه کرد:

1. تکثیر سریع از اجزای بسیار کوچک گیاه را ممکن می سازد.
2. تکثیر بسیاری از همگروه ها که به روش های دیگر مشکلات زیادی دارند را آسان می کند.
3. امکان تکثیر در تمام سال و بدون توجه به شرایط آب و هوایی وجود دارد.
4. در این فن، گیاه در محیطی به وجود می آید که در مقایسه با سایر روش های مرسوم، امکان حفظ آن از آفات و بیماری ها آسان تر است.
5. این فن غالبا باعث تغییرات اپی ژنتیکی در اجزای گیاه می شود که ممکن است بعد ها تکثیر به روش های معمول بهبود یابد.

در مقابل، ریز ازدیادی معایبی نیز دارد که می توان به صورت ذیل عنوان کرد:

1. تجهیزاتی که برای احداث یک آزمایشگاه ریز ازدیادی لازم است، در مقایسه با تجهیزات مورد نیاز برای یک خزانه یا یک گلخانه ساده، بسیار پر هزینه تر هستند.
2. وسایل مورد نیاز برای ازدیاد موفقیت آمیز با روش ریز ازدیادی بسیار حساس و گران می باشند. در این رابطه معمولا باز زایی و استقرار گیاهان حاصله از ریز ازدیادی بسیار مشکل تر است.
3. گیاهانی که در طول ریز ازدیادی، دوباره نونهال می شوند، ممکن است پاجوش ها یا خال جوش های زیادی تولید کنند ( پایه ها) یا دیر به بار بنشینند ( پیوندک ها).
4. باز زایی جوانه ای نابجا به جای جوانه های محوری که گاهی در ریز ازدیادی اتفاق می افتد، ممکن است باعث جهش رویشی نامناسب شود.

لذا تکثیر کنندگان باید قبل از تکثیر پایه یا پیوندک از طریق ریز ازدیادی، مزایا و معایب آن را دقیقا مورد بررسی قرار دهند. بهترین زمان استفاده از این فن احتمالا زمانی است که اجزای اولیه، بسیار کوچک باشند یا با استفاده از سایر فنون متداول، تناسب زمانی برای پیوند ایجاد نشود و یا با فنون دیگر امکان تکثیر اجزای مورد نظر وجود نداشته باشد. یکی از مزایای مشخص گیاهان حاصله از ریز ازدیادی در هنگام صادرات است که به آنها راحت تر از گیاهان دیگر که از روش های مرسوم تولید شده اند، مجوز سلامتی برای عبود از مرز ها داده می شود.

 استقرا ر گیاهان حاصل از ریز ازدیادی گیلاس و آلبالو

کشت های ریز ازدیادی در ابتدا به صورت ریز نمونه هایی هستند که از نوک شاخساره های جدید و ترجیحا سریع الرشد تهیه می شوند. این ریز نمونه ها از نوک شاخساره های گیاهان پایه ی سالم و خوش ترکیب جمع آوری می شوند و بهترین زمان برای شروع آن اول بهار است. اگر گیاهان پایه ی مورد نظر ابتدا در یک سردخانه سرمادهی شوند، ممکن است بتوان آنها را در سال اول وادار به رشد کرد. ریز نمونه های حاصله از گیاهان کشت شده در گلخانه ، آلودگی باکتریایی کمتری از ریز نمونه های حاصله از گیاهان کشت شده در فضای آزاد دارند. علاوه بر این، باید مراقب بود تا در زمان آبیاری، برگ ها و شاخساره های گیاهان پایه با آب تماس پیدا نکنند، زیرا این مساله می تواند باعث افزایش آلودگی ریز نمونه ها به جلبک ها شود.

طی تحقیق اخیری که بر روی مالوس ( سیب) صورت گرفت، معلوم شد که موقیت و چگونگی قرار گرفتن نوک شاخساره ها ممکن است باعث تفاوت بار دهی و سهولت ریشه دهی کشت های حاصله  شوند. همچنین سرعت پرآوری شاخساره ی ریز نمونه ها و درصد موفقیت در ریشه دهی آن و موارد بعدی که مربوط به انتقال زیر کشت ها می شود، ممکن است در کشت های یکسانی که از مناطق مختلف منشا گرفته باشند، متفاوت باشد. با وجود اینکه این آثار، غالبا مربوط به موقعیت ریز نمونه ی تهیه شده از گیاه می باشد، اما تا کنون در ریز ازدیادی گونه های پرونوس، به آن توجهی نشده است و لذا در حال حاضر ممکن است این مساله علتی باشد تا تفاوت های مشاهده شده در میزان موفقیت کشت ها را توجیه کند.

برای تهیه ی ریز نمونه ها، ابتدا شاخساره هایی که 5 تا 10 سانتی متر طول دارند، از 3 سانتی متری قطع می شوند. سپس تا جایی که ممکن باشد، برگ ها و سرآغازه های برگی حذف می شوند و پس از آن، وقتی نوک شاخساره ها به مدت حدودا 50 ثانیه در زیر آب شسته شدند، به مدت 25 دقیقه در محلول هیپو کلریت سدیم غوطه ور می شوند. در این مورد گاهی به جای هیپوکلریت سدیم از اتانول استفاده می شود. سر انجام نوک شاخساره ها بیش از 4 دفعه در آب مقطر سترون شده، شسته می شود.مرحله ی بعدی این فرآیند، شستشوی مجدد در آب مقطر، به مدت 10 تا 30 دقیقه در هیپو کلریت 10% تیمار می شوند. پس از آن نوک های تجزیه شده ی شاخساره ها، در داخل تعدادی لوله ی آزمایش 2.5 × 1.5 سانتی متری سترون شده که حاوی یک محیط کشت مناسب هستند، قرار داده می شوند.

تجزیه ی نوک های سترون شده و کلیه ی عملیات مربوط به ریز کشتی، داخل هاله ای از هوای تصفیه شده که از زیر یک محفظه ی مطبق جریان دارد، انجام می شود تا بدین ترتیب، از آلودگی به اسپور قارچی و باکتریایی جلوگیری شود. وسایلی نیز که برای تجزیه و انتقال زیر کشت ها استفاده می شوند، باید به همراه تمامی لوله های آزمایش، توسط شعله سترون شوند.

زیر کشت گرفتن و پرآوری کشت های گیلاس و آلبالو

هنگامی که کشت ها استقرار یافتند، پس از گذشت حدودا 8 هفته از رشدشان، معمولا به یک لوله ی آزمایش بزرگتر از قبیل فلاسک مخروطی شکل 100 میلی لیتری منتقل می شوند تا بدین ترتیب بستری مناسب برای پرآوری ( ازدیاد شاخساره های فراوان) فراهم شود. این کار باعث می شود که جوانه های جانبی کشت تحریک به توسعه ی شاخساره های کوچک شوند، اما وقتی این شاخساره ها به حد کافی بزرگ شدند، تقسیم شده و از محیط کشت خارج می شوند تا برای شروع کشت های بیشتر مورد استفاده قرار گیرند. این بخش از کشت و شروع کشت های تازه از شاخساره های تجزیه شده، زیر کشت نامیده می شود. در این فن با توجه به کشت اصلی، هر 2 تا 4 هفته یکبار دو الی سه جوانه جدا می شوند و به فلاسک تازه ای از محیط کشت پرآوری منتقل می گردند. به طور کلی سرعت پرآوری در تعداد اندکی از زیر کشت های اول نسبتا پایین است، اما پس از 4 تا 5 سرعت پرآوری به طور قابل توجهی افزایش می یابد. در این روش تمام لوله های آزمایش، با کلاهک فلزی مسدود می شوند و تمام فلاسک ها نیز با پوشش دو لایه ای از جنس فویل آلومینیوم پوشانده می شوند.

ریشه دار کردن و انتقال ریز افزونه ها گیلاس و آلبالو

وقتی که زمان ریشه دهی ریز افزونه ها فرا می رسد، دو راه پیش روی تکثیر کنندگان قرار دارد: یا ریشه دهی در همان لوله ی آزمایش صورت می گیرد یا در زیر دستگاه های غبار پاش یا مه افشان انجام می شود و ریز افزونه ها مستقیما در بستر قرار می گیرند. ریشه دهی در لوله ی آزمایش شامل جدایی شاخساره ها از کشت های پرآوری شده و انتقال بعدی آنها به لوله های آزمایش است که این لوله ها نیز حاوی محیط کشتی متفاوت برای تحریک بیشتر ریشه دهی هستند. این شاخساره ها قبل از انتقال به محیط کشت اصلی ریشه دهی، فقط برای یک مدت کوتاه ( 4 تا 7 روز) در این محیط کشت نگهداری می شوند تا بدین ترتیب زمان مناسب برای نمو ریشه هایشان فراهم شود. تشکیل ریشه ها معمولا 3 هفته به طول می انجامد. سپس گیاهان حاصله به بستری از پیت، شن یا پرلایت منتقل شده و با محیط گلخانه سازگار می شوند.

در این روش ریشه ها پس از ریشه دار شدن مستقیما به بستر مورد نظر منتقل می شوند و به ریشه اجازه داده می شود تا در محیط جدید رشد کند و به آن سازگار شود و بدین ترتیب، این دو کار به طور همزمان و زیر مه افشان یا غبار پاش صورت میگیرد. گاهی اوقات نیز با تیمار شاخساره های حاصله از کشت ها با یک هورمون ریشه زا و ورود بعدی آنها به زیر مه افشان یا غبار پاش، زمان این فرآیند کوتاه تر می شود. همزمانی فرآیند سازگاری شاخساره ها به محیط جدید با فرآیند ریشه زایی و رشد ریشه های شاخساره ها، به میزان قابل توجهی این عمل را کوتاه تر و ارزان تر می کند.

بستر های ریز ازدیادی گیلاس و آلبالو

طی فرآیند ریز ازدیادی امکان استفاده از هر دو نوع محیط کشت مایع و جامد وجود دارد. معروف ترین محیط کشت در این رابطه بستر جامد آگار است که حاوی نمک های معدنی، هورمون های رشد از قبیل سایتوکنین ها، اکسین ها و جیبرلین ها و مواد دیگر از قبیل ویتامین ها است. محیط کشت هایی که محرک ریشه دهی هستند با محیط کشت های پرآوری فرق دارند، زیرا در این بستر ها به غلظت اکسین افزوده می شود و سایتوکنین حذف می گردد.

جدول- میزان نمک های معدنی در دو محیط کشت رایج

معمولا کلیه ی محیط کشت های مورد استفاده با اتوکلاو سترون می شوند، اما اگر محیط کشت دارای تنظیم کننده های رشد ناپایدار در گرما بود، ممکن است برای این کار از فیلتر های بسیار ریز استفاده شود. در این مورد برای بررسی آلودگی کشت ها به میکروارگانیسم ها، از یک محیط کشت مخصوص که حاوی ماده ی غذایی لوده به باکتری ها است استفاده می شود.

مشکلات موجود در ریز ازدیادی گیلاس و آلبالو

یکی از مشکلاتی که معمولا در ریز ازدیادی مشاهده می شود، شیشه ای شدن نمونه ها است و این مساله نیز غالبا در جاهایی دیده شده است که غلظت بالایی از سایتوکنین ( از قبیل بنزیل آدنین یا BA) در ترکیب محیط کشت وجود داشته است. در این رابطه کورز و همکارانش (1984) دلایل شیشه ای شدن را بخوبی مورد بررسی قرار دادند.

اما احتمال داده می شود که بزرگترین مشکل ریز ازدیادی گیلاس و آلبالو، مربوط به سازگاری و انتقال ریز افزونه های ریشه دار جوان در هنگام انتقال آنها از لوله ها با فلاسک های کشت به بستر های معمول کشت است. سرعت تعرق گیلاس و آلبالو زیاد است و اگر در مرحله ی بحرانی انتقال ریز افزونه ها رطوبت محیط بالا نباشد، ممکن است خشکی شدید باعث شود گیاهان موجود از بین بروند. تاکنون نیز دلایل حساسیت ریز افزونه ها به خشکی کاملا مشخص نشده اند. فقط تنها چیزی که روشن شده این است که کشت در لوله ی آزمایش ممکن است باعث کاهش توسعه ی لایه ی مومی روی کوتیکول شود و بدین ترتیب در رطوبت های پایین، تعرق کوتیکول افزایش یابد. علاوه بر این، عمل روزنه ها نیز مختل می شود و روزنه ها بدون توجه به روابط آبی گیاه باز می مانند. این مساله باعث تعرق بیشتر و افزایش تنش می شود.

گاهی اوقات سعی می شود تا با پاشش مواد ضد تعرق، رطوبتی که توسط سیستم های مه افشان با غبار پاش ایجاد می گردد، حفظ شود. در این مورد با وجود اینکه پاشش مواد هیدروکربنی بر روی ریز افزونه های سیب در انتقال آنها مفید بوده است، اما بسیاری از این ترکیبات ضد تعرق، برای برگ های جوان و حساس سمی بوده اند. بررسی های دیگر نشان داده اند که ریشه های ایجاد شده در کشت ممکن است پس از انتقال به بستر های متداول ( کمپوست های گلدانی) کارایی نداشته باشند و لذا در آنجا با ریشه های کارا و مفید جایگزین شوند.

مهم ترین مانعی که در سر راه کاهش هزینه های ریز ازدیادی ارقام پرونوس مشخص شده است، عدم ثبات در سرعت شاخه دهی جانبی کشت ها بوده است. محققین نشان داده اند که حتی اگر برای ثبات رشد نمونه ها، یک ریز اقلیم فراهم شود، سرعت این فرآیند در طول فصل دچار تغییرات زیادی می شود. لذا با وجود نگهداری تعداد زیادی از کشت های پرونوس به مدت 16 ساعت روشنایی در روز در زیر نور سرد فلورسانت سفید، تفاوت های فاحشی که در تعداد شاخسار ه های ایجاد شده از پرآوری کشت ها در اوقات مختلف سال وجود داشتند، جالب توجه بودند. اکثر شاخساره های حاصله، در ماه های مه، ژوئن و سپتامبر به وجود آمده بودند. ظاهرا برای ریشه زایی بعضی از همگروه ها، یک هفته تاریک که بعد از آن سه هفته روشنایی اعمال شود مناسب می باشد.

ساده ترین روش افزایش پرآوری شاخساره های جانبی، افزایش غلظت سایتوکنین در محیط کشت است. متاسفانه این عمل اثر منفی افزایش شیشه ای شدن کشت ها، جلو افتادن تشکیل کالوس و امکان جهش را به دنبال دارد. در این رابطه بر اسا تحقیقی که بر روی تعدادی از گونه های پرونوس صورت گرفت معلوم شد محیط کشتی که حاوی متیونین و ویتامین D₂ ( به میزان 50 تا 100 میلی گرم در لیتر) باش حتمالا می تواند سرعت شاخه دهی کشت ها را افزایش دهد. علاوه بر این، هر زمان که امکان شیشه ای شدن وجود داشته باشد، ترکیبی از گالاکتوز در محیط زیر کشت ممکن است باعث کاهش سرعت شیشه ای شدن شود.