ریز ازدیادی گیلاس و آلبالو
در ریز ازدیادی، جوانه های محوری مریستم های نوک شاخساره ها در شرایط سترون شده ی آزمایشگاهی تحریک به تولید شاخساره های جانبی کوچک می شوند. سپس هر یک از شاخساره های اصلی جدا و ریشه دار شده یا برای تولید شاخساره های بیشتر استفاده می شوند. طی سال های اخیر، ریز ازدیادی زمینه ی تحقیقاتی جدیدی بوده است. و بسیاری از نشریات نیز در زمینه ی موفقیت تکثیر تعداد زیادی از ارقام پیوندی و پایه ی مناطق معتدله از جمله گیلاس در لوله آزمایش مقالات متعددی منتشر کرده اند. اما در اینجا ممکن است چنین تصور شود که به علت جلو بودن این فن از نظر فناوری پیشرفته ی آن باید برتر از سایر فنونی باشد که قبل از آن بوجود آمده اند، اما این مساله به هیچ وجه درست نیست. در واقع در بسیاری از موارد، ریز ازدیادی مشکلاتی را بوجود می آورد که قبلا در اکثر روش های مرسوم ازدیاد تجربه نشده اند. لذا قبل از برنامه ریزی در زمینه ی استفاده از این فن، توجه به مزایا و معایب این روش تکثیر حائز اهمیت است. در این رابطه می توان مزایای ریز ازدیادی را در مقایسه با اکثر فنون دیگر به صورت زیر خلاصه کرد:
- تکثیر سریع از اجزای بسیار کوچک گیاه را ممکن می سازد.
- تکثیر بسیاری از همگروه ها که به روش های دیگر مشکلات زیادی دارند را آسان می کند.
- امکان تکثیر در تمام سال و بدون توجه به شرایط آب و هوایی وجود دارد.
- در این فن، گیاه در محیطی به وجود می آید که در مقایسه با سایر روش های مرسوم، امکان حفظ آن از آفات و بیماری ها آسان تر است.
- این فن غالبا باعث تغییرات اپی ژنتیکی در اجزای گیاه می شود که ممکن است بعد ها تکثیر به روش های معمول بهبود یابد.
در مقابل، ریز ازدیادی معایبی نیز دارد که می توان به صورت ذیل عنوان کرد:
- تجهیزاتی که برای احداث یک آزمایشگاه ریز ازدیادی لازم است، در مقایسه با تجهیزات مورد نیاز برای یک خزانه یا یک گلخانه ساده، بسیار پر هزینه تر هستند.
- وسایل مورد نیاز برای ازدیاد موفقیت آمیز با روش ریز ازدیادی بسیار حساس و گران می باشند. در این رابطه معمولا باز زایی و استقرار گیاهان حاصله از ریز ازدیادی بسیار مشکل تر است.
- گیاهانی که در طول ریز ازدیادی، دوباره نونهال می شوند، ممکن است پاجوش ها یا خال جوش های زیادی تولید کنند ( پایه ها) یا دیر به بار بنشینند ( پیوندک ها).
- باز زایی جوانه ای نابجا به جای جوانه های محوری که گاهی در ریز ازدیادی اتفاق می افتد، ممکن است باعث جهش رویشی نامناسب شود.
لذا تکثیر کنندگان باید قبل از تکثیر پایه یا پیوندک از طریق ریز ازدیادی، مزایا و معایب آن را دقیقا مورد بررسی قرار دهند. بهترین زمان استفاده از این فن احتمالا زمانی است که اجزای اولیه، بسیار کوچک باشند یا با استفاده از سایر فنون متداول، تناسب زمانی برای پیوند ایجاد نشود و یا با فنون دیگر امکان تکثیر اجزای مورد نظر وجود نداشته باشد. یکی از مزایای مشخص گیاهان حاصله از ریز ازدیادی در هنگام صادرات است که به آنها راحت تر از گیاهان دیگر که از روش های مرسوم تولید شده اند، مجوز سلامتی برای عبود از مرز ها داده می شود.
استقرا ر گیاهان حاصل از ریز ازدیادی
کشت های ریز ازدیادی در ابتدا به صورت ریز نمونه هایی هستند که از نوک شاخساره های جدید و ترجیحا سریع الرشد تهیه می شوند. این ریز نمونه ها از نوک شاخساره های گیاهان پایه ی سالم و خوش ترکیب جمع آوری می شوند و بهترین زمان برای شروع آن اول بهار است. اگر گیاهان پایه ی مورد نظر ابتدا در یک سردخانه سرمادهی شوند، ممکن است بتوان آنها را در سال اول وادار به رشد کرد. ریز نمونه های حاصله از گیاهان کشت شده در گلخانه ، آلودگی باکتریایی کمتری از ریز نمونه های حاصله از گیاهان کشت شده در فضای آزاد دارند. علاوه بر این، باید مراقب بود تا در زمان آبیاری، برگ ها و شاخساره های گیاهان پایه با آب تماس پیدا نکنند، زیرا این مساله می تواند باعث افزایش آلودگی ریز نمونه ها به جلبک ها شود.
طی تحقیق اخیری که بر روی مالوس ( سیب) صورت گرفت، معلوم شد که موقیت و چگونگی قرار گرفتن نوک شاخساره ها ممکن است باعث تفاوت بار دهی و سهولت ریشه دهی کشت های حاصله شوند. همچنین سرعت پرآوری شاخساره ی ریز نمونه ها و درصد موفقیت در ریشه دهی آن و موارد بعدی که مربوط به انتقال زیر کشت ها می شود، ممکن است در کشت های یکسانی که از مناطق مختلف منشا گرفته باشند، متفاوت باشد. با وجود اینکه این آثار، غالبا مربوط به موقعیت ریز نمونه ی تهیه شده از گیاه می باشد، اما تا کنون در ریز ازدیادی گونه های پرونوس، به آن توجهی نشده است و لذا در حال حاضر ممکن است این مساله علتی باشد تا تفاوت های مشاهده شده در میزان موفقیت کشت ها را توجیه کند.
برای تهیه ی ریز نمونه ها، ابتدا شاخساره هایی که 5 تا 10 سانتی متر طول دارند، از 3 سانتی متری قطع می شوند. سپس تا جایی که ممکن باشد، برگ ها و سرآغازه های برگی حذف می شوند و پس از آن، وقتی نوک شاخساره ها به مدت حدودا 50 ثانیه در زیر آب شسته شدند، به مدت 25 دقیقه در محلول هیپو کلریت سدیم غوطه ور می شوند. در این مورد گاهی به جای هیپوکلریت سدیم از اتانول استفاده می شود. سر انجام نوک شاخساره ها بیش از 4 دفعه در آب مقطر سترون شده، شسته می شود.مرحله ی بعدی این فرآیند، شستشوی مجدد در آب مقطر، به مدت 10 تا 30 دقیقه در هیپو کلریت 10% تیمار می شوند. پس از آن نوک های تجزیه شده ی شاخساره ها، در داخل تعدادی لوله ی آزمایش 2.5 × 1.5 سانتی متری سترون شده که حاوی یک محیط کشت مناسب هستند، قرار داده می شوند.
تجزیه ی نوک های سترون شده و کلیه ی عملیات مربوط به ریز کشتی، داخل هاله ای از هوای تصفیه شده که از زیر یک محفظه ی مطبق جریان دارد، انجام می شود تا بدین ترتیب، از آلودگی به اسپور قارچی و باکتریایی جلوگیری شود. وسایلی نیز که برای تجزیه و انتقال زیر کشت ها استفاده می شوند، باید به همراه تمامی لوله های آزمایش، توسط شعله سترون شوند.