گرده افشانی در مرکبات

انتقال دانه از بساک به کلاله را گرده افشانی می گویند. عوامل انتقال دانه گرده بسته به نوع گیاه متفاوت است. در مرکبات میزان توانایی فعالیت گرده ها بسته به نوع گونه ها و ارقام، متفاوت است. پرتقال واشنگتن ناول فاقد دانه گرده زنده است. در حالیکه نارنگی ساتسوما به میزان کمی تولید می کند. ارقام گریپ فروت بدون بذر مثل مارش حدود 15-5 درصد گرده مناسب دارند. بیشتر ارقام پرتقال و لمون درصد متوسطی از گرده زنده را تا میزان کمتر از 25 درصد دارند. غالب ارقام نارنگی های ماندرین و پومولو دارای درصد بالایی از گرده فعال هستند. پدیده نر عقیمی از شاخص ترین خصوصیات مرکبات است اما میوه های بدون بذر در اثر هر دو حالت نر عقیمی و یا پارتنوکارپی تولید می شود. زمان سقط بساک در مرکبات در طول مرحله آغازش نمو بساک رخ داده و هیچگونه دانه گرده ای تولید نمی شود.

معمولا بیش از 80 درصد گل ها قبل از ساعت 13 بعد از ظهر باز می شوند. در همین زمان نیز بساک ها شروع به باز شدن می نمایند. در پومولو ها این پدیده در گل های ناشکفته نیز رخ می دهد. برای لقاح مصنوعی، گل های اولیه که نسبتا بزرگتر از گل های مراحل بعدی مان درخت است، انتخاب می شوند. پرچم ها، کاسبرگ ها و گلبرگ ها قبل از باز شدن طبیعی حذف شده و تا زمیان رسیدن کلاله، گل مورد نظر در داخل کیسه های پارچه ای یا کاغذی قرار داده می شود. پرچم های ناری اگر 24-12 ساعت در دمای اطاق قرار گیرند، شکوفا می شوند. نگهداری گرده ها در انبار خشک و در ظرف سربسته و در دمای چهار درجه سانتی گراد یا کمتر به مدت 5 هفته قابل نگهداری هستند. در صورت نیاز به نگهداری طولانی تر، کنترل رطوبت و انتخاب دماهای پایین ضروری است. گرده افشانی در زمانی که کلاله حداکثر پذیرش و چسبندگی را داردانجام می شود. پس ار لقاح مصنوعی، گل ها باید با استفاده از سرپوش های پارچه ای نازک و یا پاکت های کاغذی از بازدید حشرات به ویژه زنبور عسل محفوظ بماند. در این زمینه از کاربرد کیسه های پلاستیکی باید خودداری نمود.

تشکیل میوه در گل آذین ها و شاخه های برگدار از وضعیت بهتری برخوردار است، بنابراین مراقبت از برگ شاخه هایی که گل های آنها تلقیح شده است ضروری است. حدود دو هفته بعد از گرده افشانی پاکت های کاغذی جهت جلوگیری از بروز بیماری یا آفت برداشته می شود. کلیه شاخه های گرده افشانی شده بوسیله برچسب های واضح علامت گذاری می شوند. با گذشت چند هفته و با تشکیل میوه جهت محافظت میوه ها تا زمان برداشت، می توان شاخههای میوه ده را توسط کیسه های توری پوشاند. در زمان بلوغ، میوه ها برداشت شده و بذور به دقت از میوه ها خارج می شوند. بذر ها شسته شده و جهت جلوگیری از فعالیت قارچ عامل پوسیدگی قهوه ای (P. citrophthora) به مدت 10 دقیقه در آبگرم 51.5 درجه سانتی گراد قرار گرفته و سپس با محلول یم درصد 8-هیدروکسی کوئینولین سولفات نیمار می شوند. در پایان این تیمار ها، بذر ها در محلی با تهویه مناسب تا حدود 50-40 درصد کاهش رطوبت خشک می شوند. زیرا بذور مرکبات به خشک شدن حساس هستند. عمل انباری بذور مرکبات متفاوت بوده و تا 8 ماه بر حسب ژنوتیپ، شرایط انبار و میزان رطوبت بذر قابل نگهداری هستند. بذور نارنج سه برگ تا بیش از 2 سال قابلیت نگهداری دارند. باید دقت نمود که بذر ها در درون عصاره میوه و یا داخل آب به مدت زیاد باقی نمانند.

کینگ و همکاران در سال 1988 با قرار دادن بذور در ژل سیلیکا و دمای 230 درجه سانتی گراد آنها را خک نموده و سپس آنها را در ورقه آلومینیومی قرار داده و در دمای پایین انبار نمودند. آنها برآورد نمودند که بذور با محتوی رطوبتی 5 درصد و انبار شده در دمای 20- درجه سانتی گراد، مدت 30 سال زمان نیاز دارد تا میزان جوانه زنی 50 درصد کاهش یابد. در همین رابطه در آزمایشی بذور لیمو شیرین را بعد از اینکه محتوی رطوبتی آن به 12.93 درصد رسانده شد، اقدام به فرو انجماد (Cryopreservation) آن نمودند. استفاده از چنین روش هایی جهت انبار داری بلند مدت بذور می تواند ضمن امکان نگهداری ژرم پلاسم ، به اصلاح گر نیز در توسعه و جایگزینی یک جمعیت کمک کند.